Open scholarly archive
Ochiq ilmiy maqolalar
Har bir maqola alohida HTML sahifa va ochiq PDF manziliga ega. Sarlavha, muallif yoki kalit so'z bo'yicha qidiring.
37
nashr
ЖОҒАРЫ МЕКТЕПТЕ АКАДЕМИЯЛЫҚ ЖАЗЫЛЫМДЫ ОҚЫТУДЫҢ ЗАМАНАУИ ЖАҒДАЙЫ: ӘДІСТЕМЕЛІК ДЕФИЦИТТЕР МЕН ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ АЛШАҚТЫҚТАР
А.С.Даулетова, Ш.А.Усенбаева
Мақалада қазіргі жоғары мектептегі академиялық жазылымды оқытудың өзекті мәселелері, атап айтқанда, әдістемелік дефициттер мен технологиялық алшақтықтар зерттеледі. Зерттеудің мақсаты — Қазақстанның бес жетекші жоғары оқу орнының «Академиялық жазу» пәні бойынша силлабустарына мазмұндық аудит жүргізу арқылы оқу бағдарламаларының цифрлық шындыққа сәйкестігін анықтау. Зерттеу әдіснамасы ретінде TPACK моделіне негізделген «Цифрлық-әдістемелік сәйкестік» матрицасы қолданылып, бағдарламалар цифрлық құралдар, генеративті ЖИ, процестік жазу, библиографиялық менеджерлер және цифрлық этика сияқты бес негізгі индикатор бойынша сарапталды.
KO‘RISHIDA NUQSONI BO‘LGAN O‘QUVCHILARDA O‘QUV MOTIVATSIYASI VA IJTIMOIY-KOMMUNIKATIV FAOLLIKNI INDIVIDUAL PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK QO‘LLAB-QUVVATLASH ASOSIDA RIVOJLANTIRISH
Oybek Alisher o‘g‘li Abdullayev
Maqolada ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning o‘quv motivatsiyasi, ijtimoiy faolligi va kommunikativ faolligini individual pedagogik-psixologik qo‘llab-quvvatlash asosida rivojlantirishning psixologik mexanizmlari va tajriba-sinov natijalari tahlil qilinadi. Tadqiqot O‘zbekistonning Toshkent shahri, Sirdaryo va Andijon hududlaridagi “Nurli maskan” ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan 151 nafar o‘quvchini qamrab oldi; ulardan 79 nafari tajriba, 72 nafari nazorat guruhiga kiritildi. Diagnostikada o‘quv motivatsiyasi, ijtimoiy faollik hamda kommunikativ faollik integral mezonlar sifatida baholandi. Individual rivojlanish xaritasi, adaptiv o‘quv topshiriqlari, psixologik rag‘batlantirish, refleksiv suhbat, ijtimoiy-kommunikativ mashqlar va mutaxassislararo hamkorlikka tayangan qo‘llab-quvvatlash texnologiyasi tajriba guruhida qo‘llandi. Natijalar tajriba guruhida o‘qish motivatsiyasi 74,3 foiz, ijtimoiy faollik 72,7 foiz, kommunikativ faollik 72,7 foizni tashkil
RUS VA O‘ZBEK TILLARIDA KELISHIK KATEGORIYALARINING QIYOSIY TAHLILI
Barno Tajimovna Badalova
Mazkur maqolada rus va o‘zbek tillaridagi kelishik kategoriyasi qiyosiy-tipologik nuqtayi nazardan tadqiq etilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi ikki tildagi kelishik shakllarining morfologik qurilishi, grammatik-semantik mazmuni, sintaktik vazifalari hamda funksional imkoniyatlaridagi umumiy va farqli jihatlarni aniqlashdan iborat. Rus tilining flektiv, o‘zbek tilining agglutinativ xususiyati kelishik kategoriyasining shakllanish va qo‘llanish mexanizmlariga bevosita ta’sir ko‘rsatishi asoslangan. Rus tilidagi именительный, родительный, дательный, винительный, творительный va предложный падеж shakllari o‘zbek tilidagi bosh, qaratqich, jo‘nalish, tushum, o‘rin-payt va chiqish kelishiklari bilan funksional jihatdan qiyoslangan. Tahlil jarayonida formal jihatdan bir-biriga muvofiq ko‘rinadigan kelishik shakllari semantik va sintaktik jihatdan har doim ham to‘liq ekvivalent bo‘lmasligi aniqlangan. Ayniqsa, rus tilida kelishik ma’nolarining ko‘makchilar bilan birikkan holda ifodalanishi, o‘z
TEXNOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA O‘QUVCHILARNING AMALIY KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Go‘zal Ismatillayevna G‘aniyeva
Mazkur maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida “Texnologiya” fanini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning amaliy kompetensiyalarini rivojlantirishning pedagogik va metodik asoslari tadqiq etilgan. Texnologik ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari, uning nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan bog‘lashdagi imkoniyatlari hamda o‘quvchilarning mustaqil, ijodiy va texnologik faoliyatini rivojlantirishdagi pedagogik ahamiyati yoritilgan. Kompetensiyaviy yondashuv asosida “Texnologiya” darslarini tashkil etish, amaliy mashg‘ulotlardan foydalanish, o‘quvchilarning loyihaviy faoliyatini yo‘lga qo‘yish, muammoli vaziyatlar yaratish va fanlararo integratsiyani ta’lim jarayoniga tatbiq etish masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, o‘quvchilarning amaliy kompetensiyalarini shakllantirishda texnologik jarayonni rejalashtirish, material va vositalarni tanlash, amaliy ishni bajarish, natijani tahlil qilish hamda o‘z faoliyatini baholashning metodik imkoniyatlari asoslangan.
NUTQIY KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISHDA KOMMUNIKATIV TOPSHIRIQLAR TIZIMI
Nursulton Shayxislamov
Mazkur maqolada ona tili ta’limida o‘quvchilarning nutqiy kompetensiyalarini rivojlantirishda kommunikativ topshiriqlar tizimining lingvodidaktik va metodik imkoniyatlari tahlil qilinadi. Nutqiy kompetensiya o‘quvchining til birliklarini bilishi bilangina cheklanmay, ularni turli kommunikativ vaziyatlarda maqsadga muvofiq qo‘llashi, axborotni anglash va qayta ishlashi, fikrini og‘zaki hamda yozma shaklda izchil ifodalashi, suhbatdosh bilan samarali muloqotga kirishishi va o‘z nutqiy faoliyatini tahlil qila olishini ta’minlovchi integrativ qobiliyat sifatida talqin etiladi. Kommunikativ topshiriqning metodik mohiyati ochib berilib, uning an’anaviy mashqlardan farqli jihatlari aniqlanadi. Shuningdek, kommunikativ topshiriqlarni tizimlashtirishning asosiy mezonlari, ularning nutqiy faoliyat turlari bilan aloqadorligi hamda 8-11-sinf o‘quvchilarining nutqiy kompetensiyalarini rivojlantirishdagi didaktik imkoniyatlari yoritiladi. Maqolada kommunikativ topshiriqlar tizimini kommunikativ vazi
БЎЛАЖАК ОНА ТИЛИ ЎҚИТУВЧИЛАРИНИНГ ЛИНГВОМАДАНИЙ КОМПЕТЕНТЛИГИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МЕХАНИЗМЛАРИ
Д.У.Дуйсабаева
Мақолада бўлажак она тили ўқитувчиларининг лингвомаданий компетентлигини такомиллаштиришнинг илмий-назарий ва педагогик асослари ёритилган. Лингвомаданий компетентлик тил бирликларида ифодаланган миллий-маданий мазмунни англаш, уларни муайян нутқий вазиятга мувофиқ қўллаш, миллий қадриятлар ва маданий меъёрларни идрок этиш ҳамда мазкур билимларни таълим жараёнига татбиқ этиш қобилияти сифатида талқин қилинган. Тадқиқотнинг мақсади бўлажак она тили ўқитувчиларининг лингвомаданий компетентлигини такомиллаштириш механизмларини ишлаб чиқиш ва педагогик жиҳатдан асослашдан иборат. Тадқиқотда тизимли, компетенциявий, лингвомаданий, коммуникатив ва шахсга йўналтирилган ёндашувлардан фойдаланилган. Лингвомаданий компетентликнинг когнитив, мотивацион-қадриятли, лингвомаданий-фаолиятли ва рефлексив компонентлари аниқланган. Уни такомиллаштиришнинг мотивацион-қадриятли, лингвомаданий-таҳлилий, матнга асосланган, коммуникатив-фаолиятли, рефлексив ва рақамли-таълимий механизмлари таклиф этилган. Он
O‘ZBEK NUTQI VA MILLIY MULOQOT MADANIYATIDA PARALINGVISTIK VOSITALARNING LINGVOMADANIY XUSUSIYATLARI
Firuza Jalolovna Murodova
Mazkur maqolada o‘zbek nutqiy muloqotida qo‘llaniladigan paralingvistik vositalar – imo-ishora, mimika, ovoz ohangi, pauza, nigoh va boshqa noverbal vositalarning lingvomadaniy xususiyatlari tahlil qilinadi. Til va nutqning nafaqat verbal, balki noverbal komponentlari ham milliy-madaniy o‘ziga xoslikni aks ettiruvchi muhim vosita ekanligi asoslanadi. Maqolada paralingvistik vositalarning o‘zbek xalqi mentaliteti, urf-odatlari, ijtimoiy-madaniy qadriyatlari bilan bog‘liqligi, ularning muloqot jarayonida bajaradigan funksiyalari (ma’noni kuchaytirish, his-tuyg‘uni ifodalash, nutqiy vaziyatni to‘ldirish va h.k.) ochib beriladi. Tadqiqot jarayonida o‘zbek so‘zlashuv nutqi va badiiy matnlardan olingan misollar lingvokulturologik va pragmalingvistik tahlil usullari orqali o‘rganildi. Maqola natijalari o‘zbek tilshunosligi, lingvokulturologiya sohalarida amaliy va nazariy ahamiyatga ega.
TALABALARDA TOLERANTLIK NAMOYON BO‘LISHIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
Sh.S.Abdusamatova
Talabalarda tolerantlikning namoyon bo‘lishiga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilish ko‘plab ijtimoiy, psixologik va pedagogik jihatlarni o‘z ichiga oladi. Tolerantlik, odatda, boshqalarni hurmat qilish, ularning fikr va qadriyatlariga toqat qilish qobiliyati bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy ko‘nikma sifatida qaraladi.
DARS JARAYONINING TASHKILIY-PEDAGOGIK MEXANIZMLARI: TUSHUNCHANING PEDAGOGIK MOHIYATI VA TARKIBIY TUZILMASI
Baxromjon Jo‘raboyev
Mazkur maqolada dars jarayonining tashkiliy-pedagogik mexanizmlari tushunchasining pedagogik mohiyati, funksional xususiyatlari va tarkibiy tuzilmasi ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Tashkiliy-pedagogik mexanizmning dars jarayonini maqsadli, tizimli, izchil va natijaviy tashkil etishdagi o‘rni ochib berilgan. Shuningdek, uning tartibga soluvchi, integrativ, moslashuvchan, nazorat-baholash hamda rag‘batlantiruvchi funksiyalari yoritilgan. Dars jarayonining tashkiliy-pedagogik mexanizmi maqsadli, mazmuniy, tashkiliy-texnologik, vosita-resurs, boshqaruv-nazorat va natijaviy-baholovchi komponentlardan tashkil topgan yaxlit pedagogik tizim sifatida asoslangan. Mazkur komponentlarning o‘zaro uzviy aloqadorligi va dinamik xususiyati tahlil qilinib, ularning ta’lim samaradorligini oshirish, pedagogik jarayonni oqilona boshqarish hamda o‘quvchilarning faol ta’limiy faoliyatini ta’minlashdagi amaliy ahamiyati ko‘rsatib berilgan.
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СӨЗ ТІРКЕСТЕРІН ТАЛДАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Усербай Алимханович Байкабилов
Бұл мақалада қазақ тіл біліміндегі сөз тіркесі мәселесі, оның синтаксистік табиғаты, құрылымдық ерекшеліктері мен талдау жолдары қарастырылады. Сөз тіркесінің сөйлемдегі қызметі, байланысу тәсілдері, түрлері және қазіргі тіл біліміндегі зерттелу бағыттары сараланады. Сонымен қатар сөз тіркесін оқыту мен талдауда кездесетін негізгі мәселелер ғылыми еңбектер негізінде сипатталып, оларды шешу жолдары ұсынылады.
СЫНИ ОЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ БІЛІМ САПАСЫНА ЫҚПАЛЫ
А.С.Даулетова, Ә.Кеңесбек
Мақалада орта білім беру жүйесіндегі сыни ойлау технологиясының рөлі, оның білім сапасына және оқушылардың танымдық белсенділігіне тигізетін ықпалы ғылыми-практикалық тұрғыдан жан-жақты талданады. Зерттеу барысында дәстүрлі қайталамалы (репродуктивті) оқытудан өнімді, танымдық-сараптамалық оқытуға көшудің теориялық негіздері қарастырылған. Сыни ойлауды дамытудың «Қызығушылықты ояту – Мағынаны тану – Ой толғаныс» атты базалық үшсатылы моделі сабақ үрдісіндегі нақты дидактикалық тәсілдер арқылы дәлелденген. Сонымен қатар, мақалада сыни ойлаудың ең жоғарғы көрінісі ретінде академиялық мәтін түзу әдістері, оның ішінде дұрыс тезис тұжырымдау және дәлелді эссе жазу инновациялық құрал ретінде негізделеді. Зерттеу нәтижелері сыни ойлау технологиясын жүйелі қолдану оқушылардың оқуға деген ішкі уәжін 35-40%-ға арттырып, олардың өзіндік талдау жасау дағдыларын айтарлықтай жақсартатынын көрсетеді.
SUN’IY INTELLEKT TIZIMLARIDA ISHONCHLILIK, ETIK MUAMMOLAR VA XAVFSIZLIK: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA RISKLARNI BOSHQARISH MEXANIZMLARI
Ilhom Dustnazarovich Gʻaniyev
Mazkur maqolada sun’iy intellekt tizimlarining ishonchliligi, etik muammolari va xavfsizligini ta’minlashning zamonaviy yondashuvlari tahlil qilingan. Algoritmik tarafkashlik, tushuntiriladigan sun’iy intellekt (XAI), qaror qabul qilishning shaffofligi hamda adversarial tahdidlarga qarshi himoya mexanizmlari yoritilgan. Shuningdek, ma’lumotlar sifati, risklarni boshqarish, xalqaro etik tamoyillar va normativ-huquqiy yondashuvlarning sun’iy intellekt tizimlari ishonchliligini oshirishdagi oʻrni asoslab berilgan. Tadqiqot natijalari inson markazli, xavfsiz va mas’uliyatli sun’iy intellekt tizimlarini yaratishda kompleks yondashuv muhim ekanligini koʻrsatadi.